# ku/ted2020-242.xml.gz
# tlh/ted2020-242.xml.gz
(src)="1"> .هیچ شتێک لە گەردوون کۆنتر و گەورەتر نییە
(trg)="1"> ' u ' tIn law ' Hoch tIn puS . ' u ' qan law ' Hoch qan puS .
(src)="2"> ئەو پرسیارانەى حەز دەکەم : باسیان بکەم بریتین لە یەکەم , ئێمە لە کوێوە هاتووین ؟
(trg)="2"> vay ' vIghel vIneH , nuqDaq ' oH mungmaj 'e ' ?
(src)="3"> چۆن گەردوون هاتۆتە بوون ؟
(trg)="3"> chay ' chenpu ' ' u ' ? ' u 'Daq mamob 'a ' ?
(src)="5"> ئایا ژیان لەدەرەوەى زەوى هەیە ؟
(trg)="4"> latlh yuQmeyDaq yaghmey lutu 'lu ' ' a ' ?
(src)="6"> داهاتوى ڕەگەزی مرۆڤ چییە ؟
(trg)="5"> nuq ' oH Human Segh San 'e ' ?
(src)="7"> ، ( تاوەکو ساڵانى ( ١٩٢٠ .هەمووان پێیان وابوو گەردوون لە بنەرەتدا جێگیرە .و ناگۆرێ بە پێى کات
(trg)="6"> qaSpa ' tera ' maH DIS poH 1920 choHbe ' ' u ' ' e ' luHar Hoch .
(src)="8"> .دواتر بۆیان دەرکەوت کە گەردوون فراوانتر دەبێت
(trg)="7"> SachtaH ' u ' ghIq net tu ' .
(src)="9"> .گەلە ئەستێرە دوورەکان لە ئێمە دوور دەکەوتنەوە
(trg)="8"> cholHa 'taH qIbmey Hop. vaj ' op poH ret wa ' DaqDaq Sumbej .
(src)="11"> .ئەگەر دوبارە بیخەمڵێنین ئەوەمان بۆ دەردەکەوێ ڕەنگە لە بنەرەتدا هەموویان لەسەر یەک بووبن .نزیکەى پازدە ملیار ساڵ بەر لە ئێستا
(trg)="9"> mIwvam wInuDchugh , vaj ngoD wItlhoj : 15 000 000 000 ben wa ' DaqDaq Hoch qIbmey lutu 'lu ' . ngugh qaS SachchoHghach 'a ' , ' u ' chenchoHghach .
(src)="13"> بەڵام ئایا هیچ شتێکى تر هەبوو بەر لە تەقینەوە گەورەکە ؟
(trg)="10"> qaSpa ' SachchoHghach 'a ' , vay ' tu 'lu ' ' a ' ?
(src)="14"> گەرنا , ئەى چى بووە هۆى دروستبونى گەردوون ؟
(trg)="11"> ngugh pagh tu 'lu 'chugh , ' u ' chenmoH nuq ?
(src)="15"> بۆچى گەردوون بەم شێوەیە لە تەقینەوە گەورەکەوە دروستبوو ؟
(trg)="12"> qatlh ' u ' chenmoH SachchoHghach 'a ' , ' ej qatlh jaS chenbe ' ' u ' .
(src)="16"> پێمان وا بوو کەوا بیردۆزى گەردوون , دابەش دەبێ بۆ دوو بەش
(trg)="13"> cha ' ' ay 'mey ghaj ' u ' nger naQ ' e ' wIHarpu ' . chutmey 'e ' pabbogh ' u ' lutu 'lu ' .
(src)="17"> سەرەتا , یاساکانى فیزیا هەبوون وەک هاوکێشەى ماکسوێل و بیردۆزى هاوتاى گشتى , ئەوە بووە هۆکارى گەشە سەندنى گەردوون .بە نزیکەیى قەبارەى هەموو گەردوون
(trg)="14.1"> Maxwell ' ul peQ je nger .
(trg)="14.2"> Einstein tlham nger. latlh chutmey je. chutmeyvam pablu 'chu 'taH choHtaHvIS ' u ' Dotlh .
(src)="18"> دووەم , لە ڕابردوودا هیچ پرسیارێک .دەربارەى سەرەتاکانى گەردوون نەبووە
(trg)="15"> chutmeyvam ' oH ' u ' nger naQ ' ay ' wa ' ' e ' . ' u ' Dotlh wa 'DIch ' oH ' ay ' cha ' ' e ' .
(src)="19"> , لە بەشى یەکەم , پێشکەوتنێکى باشمان کرد زانیاریمان هەیە لەسەر یاساکانى پەیدابوون و گەشەسەندن لە گشت بارەکان بەڵام بەتایبەتى .لە بارە سەختەکان
(trg)="16"> ' ay ' wa ' wIyajchoHchu 'lI ' . ghu 'mey le ' wIyajchu 'be 'bogh lutu 'lu ' ' ach tlhoS choHtaHghach chutmey DIyaj .
(src)="20"> بەڵام تاوەکو ئەم دوایانەش تەنها زانیاریەکى کەممان هەبووە .دەربارەى بارە سەرەتاییەکانى گەردوون
(trg)="17"> ' a qen ' u ' Dotlh wa 'DIch wISovbe 'chu ' . pImchugh chuqmey poHmey je ,
(src)="21"> ئەو دابەش بونەى پەیدابونى بارە سەرەتاییەکان بۆ دوو یاسا پشت دەبەستێت بە کات و شوێن .بۆ جیاکردنەوەو ڕونکردنەوە
(trg)="18"> vaj pIm nger ' ay 'mey . ' a chuqmey Da poHmey .
(src)="22"> لە ژێر بارە سەختەکان , بیردۆزى گشتى و بیردۆزی کوانتەم ڕێگە بە کات دەدات بۆ ڕەفتار کردن .بەپێى دووریەکەى ترى بۆشایى
(trg)="19"> ' e ' luchaw ' ngermey chu ' qaStaHvIS ghu 'mey le ' . vaj pImbe ' poHmey chuqmey je .
(src)="23"> ئەمەش جیاوازى نێوان کات و بۆشایى ناهێڵێت ئەمەش واتا یاساکانى گەشەسەندن تواناى .دیاریکردنى بارە سەرەتاییەکانى هەیە
(trg)="20"> vaj chutmey DIyajchu 'DI ' , ' u ' Dotlh wa 'DIch wISovlaH. chen 'eghmoHlaH ' u ' .
(src)="24"> گەردوون تواناى هەیە خۆڕسکانە و .لە هیچەوە خۆى دروستبکات
(trg)="21.1"> nuq ' oHpu ' ' u ' Dotlh wa 'DIch 'e ' ?
(trg)="21.2"> DuH Dotlhmey law ' . ghaytan qaSbogh DuHmey lutu 'lu ' ' ej ghaytanHa ' qaSbogh DuHmey lutu 'lu ' .
(src)="25"> سەرەڕاى ئەوەش ، دەتوانین ئەگەرى ئەوە دابنێین کە گەردوون .لەبارى جیاواز دروست بووە
(trg)="22"> wISImlaH. chenpu 'DI ' ' u ' woj law ' tlhuDlu ' .
(src)="26"> ئەم پێشبینیانە گشتى لە ئارگیومێنتێکی نایاب دان چاودێریکردن بەمانگى دەستکردى ( WMAP ) لەسەر بنەماى بنەماى تیشکى ڕادیۆیە .ئەمەش نیشانەیە بۆ سەرەتا زووەکانى گەردوون
(trg)="23"> ' u ' Qup cha 'bogh mIllogh 'e ' luchenmoHmeH tejpu ' WMAP SIbDoH woj noch patmey lulo 'ta ' . ' u ' Qup qechmeymaj rurqu ' mIlloghvam .
(src)="27"> پێمان وایە ناڕونیەکانى .دروستبونمان چارەسەر کردووە
(trg)="24"> chen 'eghmoHghach Qatlh wIyajlaw ' .
(src)="28"> لەوانەیە پێویست بێ گەردوون ڕوون و ئاشکرا بکەین .زیادکردنی مافى هەموان لەپێناوى بونیان
(trg)="25"> chaq ' u ' ' oghlaHghach chaw ' wIDoQnIS ghIq maHvaD DIlnIS ' u ' Dabbogh Hoch 'e ' !
(src)="29"> : ئێستا دەگەڕێمەوە بۆ پرسیارە گەورەکەى دووەم ئایا ئێمە تەنیاین ، یاخود ئایا هیچ ژیانێکى تر لە گەردوون هەیە ؟
(trg)="26"> DaH potlh 'a ' cha ' vIqel : mamob 'a ' ? pagh latlh yuQmeyDaq yaghmey lutu 'lu ' ' a ' ?
(src)="30"> بەبۆچوونی ئێمە .ژیان خۆڕسکانە لەسەر زەوی دروست بوو هەروەها ئاسایە دەرکەوتنى ژیان ، لەسەر هەسارە گونجاوەکانى تر کەوا پێدەچێت لە گەلەئەستێرەکان .ژمارەیەکى زۆریان گونجاوبن
(trg)="27"> tera 'Daq chenpu ' yaghmey. chenmoHta ' pagh . ' e ' wIHar. vaj chaq latlh yuQmeyDaq chenpu ' yaghmey . ' ej qIbmajDaq law 'law ' yuQmey 'e ' DablaHbogh yaghmey. chay ' chenpu ' yaghmey wa 'DIch ?
(src)="32"> دوو بەشى بەڵگەى تێبینیکراومان هەیە .سەبارەت بە ئەگەرەکانى سەرهەڵدانى ژیان
(trg)="28"> maSovbe ' . chenmeH yaghmey ' eb bopbogh De ' law ' ' e ' lu 'ang cha ' Dochmey :
(src)="33"> .یەکەم ، کۆمەڵێک ئاسەوارى قەوزەیى بەبەردبومان هەیە کە ٣ ، ٥ ملیار ساڵ کۆنە
(trg)="29.1"> wutlhDaq yagh Hegh chovnatlhmey DItu 'pu ' .
(trg)="29.2"> 3 500 000 000 ben Hegh yaghmeyvam .
(src)="34"> زەوى ٤ ، ٦ ملیار ساڵ بەر لە ئێستە دروست بووە .بێگومان نیوملیار ساڵى یەکەم زۆر گەرم بوو
(trg)="30"> 4 600 000 000 ben chen tera ' . qaStaHvIS 500 000 000 DIS , ghaytan tera ' luDablaHbe ' yaghmey ' Iqmo ' tuj .
(src)="35"> هەروەها ژیان لەسەر زەوى سەرى هەڵدا ، لەماوەى نیو ملیار ساڵ دەکرێ ئاسایى بێ ئەمەش جیاوازیەکى زۆر کورتە بە بەراورد لەگەڵ ١٠ ملیار ساڵ لە ژیان .لە هەسارەى زەوى و جۆرەکانى
(trg)="31"> vaj DuHpu 'DI ' yIn , rInpa ' 500 000 000 DIS chenpu ' yaghmey. tera ' taHtaHghach poH nI ' law ' yaghmey taHbe 'taHghach poH nI ' puS , vaj nom chenpu ' yaghmey , DuHpu 'DI ' .
(src)="36"> ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئەگەری .سەرهە ڵدانى ژیان بە شێوەیەکى گونجاو بەرزە
(trg)="32"> vaj qubbe 'law ' chenmeH yaghmey ' ebmey .
(src)="37"> ئەگەر ئەگەرێکی کەمیش بوایە یەکێک هەر پێشبینى دەکرد .بۆ ئەوەى زۆربەى ١٠ ملیار ساڵ بەردەست بخەین
(trg)="33"> qubchugh bIH , ghaytanHa ' chen yaghmey QuptaHvIS tera ' .
(src)="38"> لەلایەن ئەو بونەوەرانەی کە لەوانەیە لە دەرەوەی زەوى دەژین
(trg)="34"> ' a wej nuSuchbe 'law ' latlh yuQmey nganpu ' .
(src)="39"> UFO ڕاپۆرتەکانى کورت دەکەمەوە
(trg)="35"> UFOmeyqoq vIqelbe 'taH. qatlh taQwI 'pu 'vaD neH ' ang 'egh Dujmeyvam ?
(src)="41"> گەر پلانێکى حوکمەت هەبێ بۆ کپ کردن و دامرکانەوەى ڕاپۆرتەکان زانست و زانیاریەکانى بونەوەرەکانى ، دەرەوەى زەوەى بۆخۆى دەهێڵێتەوە ئەمەش وا پێدەچێت تا ئێستا ، پلانێکى سەیر و نامۆ بێت
(trg)="36"> novpu ' Sov peghtaH 'a ' qum ? nIDtaHchugh chaH , Qapbe 'law 'taH. novpu ' nejtaH SETI jInmol , ' ej vumqu 'taH tejpu ' ,
(src)="42"> SETIلێکۆڵینەوە فراوانەکان لەلایەن پڕۆژەى هیچ پڕۆگرامێکى تەلەفزیۆنیمان نەبینیوە .سەبارەت بە بونەوەرەکانى دەرەوەى زەوى
(trg)="37"> ' a pagh nov ghe 'naQmey Qoypu ' chaH .
(src)="43"> ئەمەش وادەردەخات کە هیچ شارستانیەکى بوونەوەرەکانى دەرەوەى زەوى لێرە نییە لە قۆناغە گەشە کردووەکەمان لەگەڵ چەند سەدان ساڵێى تیشکى نیوە تیرەى بازنەییمان
(trg)="38"> ghu 'vammo ' wa ' ' e ' wIloylaH : ' op vatlh loghqam juchbogh moQ qoDDaq tayqeqmaj lururbogh tayqeqmey 'e ' lutu 'lu 'be ' .
(src)="44"> دەرکردنى یاساى بیمە گرەوکردن لەسەر دژوەستانەوەى فڕاندنمان لەلایەن بونەوەرەکانى دەرەوەى زەوى ، باشە
(trg)="39"> nov quchwI 'pu 'mo ' DuQanmeH negh yIDIlQo ' ! ghaytan ' utbe 'chu ' .
(src)="45"> ئەوەش دەمبات بەرەو کۆتا پرسیارە گەورەکان .داهاتوى ڕەگەزى مرۆڤ
(trg)="40"> DaH potlh 'a ' natlIS vIqel : nuq ' oH Human Segh San 'e ' ?
(src)="46"> گەر مرۆڤ تاکە بوونەوەرى هەڵکەوتوو بێت لە گەلە ئەستێرەکان .پێویستە دڵنیابینەوە بەردەوامى تێیدا دەژین
(trg)="41"> qIbvamDaq QublaHbogh latlh yaghmey lutu 'lu 'be 'chugh , mataHnISqu ' !
(src)="47"> ئێستا هەنگاو بەرەو کاتێکى زۆر .مەترسیدار لەمێژووى مرۆڤایەتى دەنێین
(trg)="42"> ' a QobtaH ghu 'maj. tlhoy law 'choHtaH roghvaHmaj ' ej tlhoy tera ' jo wInatlhtaH ,
(src)="48"> ژمارەی دانیشتوان و زیاد بەکارهێنانی سەرچاوە سروشتیەکانی زەوی ، زۆر بەخێرایى گەشە دەکەن لەگەڵ بوونى تواناى هونەریەکانمان بۆ .گۆڕینى ژینگە بەرەو باشى یاخود خراپى
(trg)="43"> ' ej chammaj ' Itlhmo ' yuQmaj wISIghlaHqu ' . wIDublaH ' ej wIQaw 'laH .
(src)="49"> بەڵام خانە بۆماوەییەکانمان تا ئێستاش توخمى خۆپەرستى و چڵێسیان هەڵگرتووە ڕزگاربوون و مانەوە لە ڕابردوودا .سودى خۆى هەیە
(trg)="44"> ' a ' IwmajDaq numutmoHbogh Duj , nuvaQmoHbogh Duj je lutu 'lu 'taH , poH nI ' ret mataHmeH ' utmo ' Dujvam. qaStaHvIS vatlh DIS poH veb
(src)="50"> ئەمەش زۆر سەخت دەبێت بۆ دوورکەوتنەوە لە کارەسات ، لە سەد ساڵی داهاتودا هەر بیر لە هەزار یان ملیار .ساڵى داهاتوو مەکەوە
(trg)="45.1"> Qugh 'a ' wIbotlaH 'a ' ?
(trg)="45.2"> Qatlh. qaStaHvIS ' uy ' DIS poH veb ...
(trg)="45.3"> Qatlhqu ' !
(src)="51"> تاکە هەلمان بۆ ژیان بۆ ماوەیەکى درێژ بریتیە نییە لە مانەوەمان لەسەر زەوی .بەڵکو بڵاوبونەوە لە بۆشایى ئاسمان
(trg)="46"> nI 'taHvIS poH , mataHtaHmeH latlh qo 'mey DIjaHnISqu ' . reH tera 'Daq maratlhlaHbe ' . potlh 'a 'meyvam DInuDchugh , vaj wa ' ' e ' wItlhoj :
(src)="52"> وەڵامەکان بۆ پرسیارە گەورەکان نیشانی دەدات کە پێشکەوتنێکى .بەرچاومان کردووە لە سەد سالى ڕابردوودا
(trg)="47"> qaStaHvIS nungbogh vatlh DIS poH , Ser law ' wIta 'ta ' .
(src)="53"> بەڵام گەر بمانەوێت بەردەوام بین لەم ، گەشەکردنە لەدواى سەدان ساڵانى داهاتوشدا .داهاتومان لە بۆشایى ئاسمانە
(trg)="48"> ' a qaStaHvIS vatlh DIS poH veb mataH wIneHchugh , loghDaq ' oH Sanmaj 'e ' . loghDaq lujaH nuvpu ' vIneH
(src)="54"> -- هەر بۆیە پاڵپشتى ناردنی مرۆڤ -- یان با بڵێین : ئامێرى گواستنەوەى کەس تایبەت .گەردوون دەکەم
(trg)="49"> ngoDvammo ' . ' u ' vIyaj reH ' e ' vInID ' ej potlh 'a 'meyvam vIHaD
(src)="55"> هەموو ژیانم تەرخانکردوە بە پشکنین تا لە گەردوون تێبگەم .ودۆزینەوەى وەڵام بۆ ئەم پرسیارانە
(trg)="50.1"> qaStaHvIS yInwIj .
(trg)="50.2"> Do ' ' e ' botqu 'be ' ropwIj .
(src)="56"> من زۆر بەختەوەربوومە کە ناتەواوییەکانم نەبوونەتە .بەربەستێکى ترسناک
(trg)="51"> chaq muQaH ropwIj .
(src)="57"> لەڕاستیدا ، بەشێوەیەکى شیاو زیاتر لە زۆرینەى خەڵکان کاتى پێداوم .بۆ شوێن کەوتن و گەڕان بەدواى زانیارى
(trg)="52"> ropvammo ' qaStaHvIS nI 'bogh poHmey ' ej law 'bogh potlh 'a 'meyvam vIbuSlaH . ' u ' nger naQ ' oH ngoQ 'a ' ' e ' ,
(src)="58"> ئامانجە بنەڕەتیەکە کۆتایى ، هێنانە بە بیردۆزى گەردوون .و پێشکەوتنیکى تێدا دەکەین
(trg)="53.1"> ' ej Ser law ' wIta 'lI ' .
(trg)="53.2"> Su 'Ijpu 'mo ' Satlho ' .
(src)="60"> پڕۆفیسۆر ، گەر پێویست بکات لەگشت بارەکان پێشبینى بکەیت ئێستا باوەڕت هێنا کە ئەگەرێکى زۆر بەهێزە ئیمە تەنیاین لە گەلە ئەستێرەى ( MILKY WAY ) وەکو شارستانى بۆ پلەى .زیرەکیمان یاخود بەرزتر
(trg)="54.1"> Chris Anderson : ghojmoHwI ' ' a ' wa ' DuH DawIv net poQchugh , ghaytan qIbmajDaq mamob 'a ' ? tayqeqmaj ' Itlh law ' Hoch ' Itlh puS .
(trg)="54.2"> DuH 'a ' ? chay ' bIHar ?
(src)="61"> ئەم وەڵامە ٧ خولەکى پێویست بوو ئینجا زانیم چەندە میهرەبان بووە .بۆ ئامادەکردنی ئەم ڤیدیۆ تایبەتەی تێد
(trg)="55"> jangmeH vumta ' ghaH qaStaHvIS Soch tupmey. quvba ' ghojmoHwI ' ' a ' , TEDvaD SoQvam nI ' ghItlhta 'mo ' .
(src)="62"> وا پیدەچێت ئێمە تاکە شارستانیەت بین : لە دووری چەند سەد هەزار ساڵێکی ڕووناکی .بە پێچەوانەوە گوێبیستی شەپۆڵى ڕادیۆیى دەبووین
(trg)="56"> Stephen Hawking : ghaytan ' op vatlh loghqam juchbogh moQ qoDDaq tayqeqmaj lururbogh tayqeqmey 'e ' lutu 'lu 'be ' nov jabbI 'IDmey DItu 'be 'pu 'mo ' . pagh chaq ngaj tayqeq yInmey
(src)="63"> ، شارستاانیەتەکان بۆ هەمیشە نامێننەوە .بەڵکو خۆیان وێران دەکەن
(trg)="57.1"> Qaw ' ' eghmo ' .
(trg)="57.2"> CA : Hawking ghojmoHwI ' ' a ' , bIjangta 'mo ' qatlho ' .
(src)="65"> ، بە ئاگادارکردنەوەیەکى گرنگى وەردەگرین .بۆ گشت کۆنگرەکانمان لەم هەفتەیەدا
(trg)="58"> ghuHvammo ' qaStaHvIS qepmaj mayep .
(src)="66"> پڕۆفسۆر ، بەڕاستى سوپاس بۆ ئەم کارە نایابەی ئەنجامتدا .بۆ بەشداریکردنى پرسیارەکانت لەگەڵمان
(trg)="59"> ghojmoHwI ' ' a ' , SoQvam DaghermeH bIvumqu 'ta 'mo ' SoHvaD pItlho ' .
(src)="67"> بەڕاستى زۆر سوپاس
(trg)="60"> pItlho 'qu 'bej . ( quvmoHmeH wabmey )