# ku/ted2020-10.xml.gz
# sv/ted2020-10.xml.gz
(src)="1"> لەگەڵ ئەو هەموو گرنگیدانە بە نەخۆشی ئایدز و ئەنفلۆنزای باڵندە هەندێک زانیاری تر لەو بارەیەوە دەبیستین لە لایەن زانای بلیمەت ، دکتۆر بریلیانت دەمەوێت باس لە چەند نەخۆشی یەکی تریش بکەم ، لەوانە نەخۆشی دڵ و مولولەکانی خوێن ، شەکرە و هەروەها بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن کە هەموو ئەم نەخۆشیانە دەکرێت ڕیگریان لێ بکرێت لانی کەم لە % ٩٥ ی خەڵکی دا تەنها بە گۆڕینی سیستمی خۆراکیان و شیوازی ژیانیان
(trg)="1.1"> Med all rättfärdigad oro över AIDS och fågelinfluensan - vilket vi kommer höra mer om från den briljante Dr .
(trg)="1.2"> Brilliant senare idag - skulle jag vilja tala om den andra pandemin , det vill säga hjärtkärlsjukdomar , diabetes och högt blodtryck - vilka alla är högst möjliga att förebygga för åtminstone 95 procent av befolkningen , bara genom att ändra kostvanor och livsstil .
(src)="2"> ئەوەی کە ڕوو دەدات ئەوەیە کە نەخۆشییەکان بە جیهانی بوون ، چونکە خەڵکی وەک ئێمە نان دەخۆن ، وەک ئێمە دەژین ، هەروەها وەک ئێمەش دەمرن بە تایبەتی لە نەوەیەکی دیاری کراودا ، بۆ نمونە ئاسیا لە نزمترین ئاستی ڕێژەی نەخۆشییەکانی دڵ و قەڵەوی و شەکرەوە گۆڕدرا بۆ بەرزترین ئاست . لە ئەفریقاش ڕێژەی نەخۆشییەکانی دڵ یەکسانە بە ڕێژەی قوربانیانی ئایدز و ئەنفلۆنزای باڵندە لە زۆربەی وڵاتاندا
(trg)="2.1"> Det som sker är att en globalisering av sjukdomar pågår , att människor börjar äta som oss , leva som oss , och dö som oss .
(trg)="2.2"> Och inom en generation kommer Asien ha gått från bäst statistik inom hjärtkärlsjukdomar , fetma och diabetes till att ha sämst .
(trg)="2.3"> Och i Afrika är andelen dödsfall i hjärtkärlsjukdomar lika hög som andelen dödsfall i AIDS och HIV i de flesta länder .
(src)="3"> کەواتە ئێمە ماوەیەکی کاتی ناسکمان هەیە ، کە پێویستە لەسەرمان گۆڕانکارییەکی گرنگ درووست بکەین کە بتوانێت کاریگەری لەسەر ژیانی ملیۆنەها کەس درووست بکات هەروەها کار بکەین لەسەر شیوازێکی پزیشکی لە پێوەرێکی جیهانی دا
(trg)="3"> Det finns alltså ett gyllene tillfälle att göra en väsentlig förändring som kan påverka livet på miljontals människor , och verka förebyggande på ett globalt plan .
(src)="4"> نەخۆشییەکانی دڵ و خوێن ، تا ئێستاش زیاتر و زیاتر خەڵک دەکوژن نەک بەتەنها لەم وڵاتەدا ، بەڵکو لە سەر تا سەری جیهاندا -- لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوونی خەڵکی بەم نەخۆشیانە بکرێت
(trg)="4"> Hjärt- och kärlsjukdomar dödar fortfarande mer människor - inte bara här , men även globalt - än allt annat tillsammans , och ändå går det att förebygga för nästan alla .
(src)="5"> تەنها هێندە نی یە کە بتوانرێت ڕێگری بکرێن : بەڵکو لە ڕاستیدا دەکرێت پێچەوانەش بکرێنەوە . هەروەها لەم ٢٩ ساڵەی ڕابردوودا توانیمان ئەو ڕاستییە بخەینە ڕوو کە بە گۆڕینی ژەمە خواردنەکان و جۆرێتی ژیانمان دەتوانین ئەو کارە بکەین ، بە بەکارهێنانی ئامێری پێشکەوتووی گران بەها , کە پێوەرێکی تەواوە بۆ سەلماندنی بەهێزی ئەو تاکتیکە ساکارانە ئەو ڕاستیەمان سەلماند ، کە وەک کەمترین بڕی تێچوونی چارەسەر کردن تەماشا دەکرێن -- هەر وەها بە پێوانە کردن و لێکۆڵینەوە لە مولولەکانی خوێن بە ئامێری تایبەت لە ماوەی ساڵێکدا و ڕوانین لە مولولەکانی خوێن بە تیشک
(trg)="5.1"> Det går inte bara att förebygga , det är faktiskt vändbart .
(trg)="5.2"> Under de senaste 29 åren , har vi kunnat bevisa att bara genom att ändra kost och livsstil , och använda högteknologiska dyra och förstklassiga åtgärder för att bevisa hur kraftfulla dessa enkla , billiga och lågteknologiska åtgärderna kan vara .
(trg)="5.3"> Kvantitativ arteriografi före och efter , efter ett år , och kardiologiska PET-scans .
(src)="6"> چەند مانگێک لەمەوبەر -- هەستاین بە بڵاو کردنەوەی یەکەمین لێکۆڵینەوەمان ، ئەوەی نیشان دەدا کە ئێوە دەتوانن ڕێگری بکەن لە توشبوون بە شیرپەنجەی پڕۆستات بە گۆڕینی جۆرێتی ژیان و ژەمە خواردنەکەکان ، هەروەها لە سەدا ٧٠ ی قەبارەی خانە شێر پەنجەییەکان کەمدەکاتەوە ، یاخود گەشەکردنیان دەوەستێنێت ، بە بەراورد کردنیان لەگەڵ % ٩ ی خانەکانی تر
(trg)="6"> För några månader sedan publicerade vi den första studien som visar att man kan stoppa eller vända utvecklingen av prostatacancer genom att ändra kost och livsstil , och 70 procent minskad tillväxt av tumören , eller hämning av tumörens tillväxt , jämfört med bara 9 procent i kontrollgruppen .
(src)="7"> هەروەها لەم ( ئێم - ئاڕ-ئای ) یەدا دەبینن کە خانە توشبووەکان بە شێرپەنجە ڕەنگیان سورە -- دەتوانن ببینن کە چۆن پاش ساڵێک کەمبوونەتەوە
(trg)="7"> I MRT- och MR-spektroskopin här , är tumören i prostatan röd -- man kan se den minska efter ett år .
(src)="8"> ئێستا نەخۆشی قەڵەوی لە ئارادایە : دوو لەسەر سێی لاوان و لەسەدا پانزەی منداڵان ئەم نەخۆشیەیان هەیە ، ئەوەی کە زۆر گرنگە بەلای منەوە ئەوەیە کە ڕێژەی نەخۆشی شەکرە بە ڕێژەی % ٧٠ زیادی کردووە لەم ١٠ ساڵەی ڕابردوودا ، کە پێدەچێت ئەمان ببنە یەکەمین جیل کە تێیدا منداڵەکانمان ژیانێکی کورتتریان هەبێت وەک لە ئێمە ، ئەمە جێگەی داخە ، هەروەها ئەمە دەتوانرێت ڕێگری لێ بکرێت
(trg)="8.1"> Numera finns det en fetmaepidemi .
(trg)="8.2"> Två tredjedelar bland vuxna och 15 procent av barnen .
(trg)="8.3"> Vad som oroar mig är att diabetes har ökat med 70 procent de senaste 10 åren , och detta kan vara den första generationen där våra barn har en kortare livslängd än vi .
(trg)="8.4"> Det är sorgligt , och det går att förebygga .
(src)="9"> ئەوان تەنها ئەنجامی هەڵبژاردنەکان نین ، بەڵکو ئەوان مرۆڤن -- ژمارەی تووشبوان بە قەڵەوی لە ویلایەتەکەماندا لە ٨٥ ، ٨٦ ، ، ٨٧-ەوە دەستی پێکردووە ، ئەمانە بە گوێرەی وێب سایتی کۆنترۆڵ کردنی نەخۆشییەکان ، ٨٨ ، ٨٩ ، ٩٠ ، ٩١ --- ئێوە ڕیکخستنێکی نوێ دەبینن -- ٩٢ ، ٩٣ ، ٩٤ . ٩٥ ، ٩٦ ، ٩٧ ، ٩٨ ، ٩٩ ، ٢٠٠٠ ، ٢٠٠١ -- تا بێت خراپتر دەبێت ، ئێمە ( بە سێوەیەک لە شێوەکان گەشە دەکەین ( پێکەنین ئێستا ، ئێما دەتوانین لەو بارەیەوە چی بکەین ؟ لە ڕاستیدا . ئێوە دەزانن کە ئەو شیوازە خواردنەی کە ئێمە بۆمان دەرکەوتووە کە دەتوانێت نەخۆشییەکانی دڵ ە شێرپەنجە پێچەوانە بکاتەوە ، شێوازی خواردنی ئاسیاییە
(trg)="9.1"> Detta är inte ett valresultat , detta är människor -- antalet överviktiga per delstat , med början i åren ' 85 , ' 86 och ' 87 -- detta från CDCs hemsida -- ' 88 , ' 89 , ' 90 och ' 91 -- får man en ny kategori -- ' 92 , ' 93 , ' 94 , ' 95 , ' 96 , ' 97 , ' 98 , ' 99 , 2000 , 2001 -- blir det värre .
(trg)="9.2"> Vi degenererar ...
(trg)="9.3"> Vad kan vi då göra åt detta ?
(trg)="9.4"> Jo , den diet vi funnit kunna hindra hjärt- kärlsjukdomar och cancer är en asiatisk diet .
(src)="10"> بەڵام خەڵکی ئاسیاش ئێستا وەک ئێمە نان دەخۆن ئەمەش هۆکاری ئەوەیە کە ئەوانیش نەخۆش دەکەون وەک ئێمە
(trg)="10"> Folk i Asien börjar dock äta som oss , vilket är orsaken till att de blir sjuka som vi .
(src)="11"> من لەگەڵ چەندین کۆمپانیای گەورەی خواردەمەنیدا کارم کردووە . دەتوانن خۆراکی خۆش و بە تام و هەروەها گونجاو لە ڕووی تەندروستییەوە ئامادە بکەن ، بۆ نمونە ، من بەڕێوبەرایەتی " ماکدۆناڵد و پیپسی و کۆناگرا و سەیف وەی " و هەروەها بەم زووانەش بەڕیوبەرایەتی " دێڵ مۆنت " دەکەم ، ئەوان دەڵێن ئەمە بازرگانییەکی باشە
(trg)="11.1"> Jag har jobbat med många stora livsmedels- bolag .
(trg)="11.2"> Dom kan göra det roligt , sexigt , inne , fräscht och bekvämt att äta nyttig mat , Jag sitter i rådgivningsnämden hos McDonalds , PepsiCo , ConAgra och Safeway , och snart hos Del Monte , och de börjar inse att det är bra business .
(src)="12"> ئەو زەڵاتانەی کە لە ماکدۆناڵد پێشکەش دەکرێن بەرهەمی کار کردنن -- بە نیازن زەڵاتەی ئاسیاییش بهێنن . لە کۆمپانیای پیپسیش ، دوو لەسەر سێی هۆکاری گەشەکردنیان خواردنە باشەکانیانە
(trg)="12.1"> Salladerna på McDonalds är ett resultat av arbetet -- de kommer ha en asiatisk sallad .
(trg)="12.2"> Hos Pepsi kom två tredjedelar av deras ökade omsättning från deras nyttigare mat .
(src)="13"> کەواتە ئەگەر بتوانین بەم شێوەیە کار بکەین ، ئەوکاتە دەتوانین ئەو داهاتانە بپارێزین کە بەکاریان دەهێنین بۆ کڕینی دەرمانی پێویست بۆ چارەسەرکردنی ئایدز و مەلاریا وە هەروەها ئەنفلۆنزای باڵندە . سوپاس
(trg)="13.1"> Kan vi alltså göra det , kan vi frigöra resurser till mediciner vi verkligen behöver för att behandla AIDS , HIV och malaria och förhindra fågelinfluensan .
(trg)="13.2"> Tack .
# ku/ted2020-1006.xml.gz
# sv/ted2020-1006.xml.gz
(src)="1"> ئایا هەرگیز هەستت کردووە نقوم بویت کاتێ روبەڕوی کێشەیەکی ئاڵۆز بویتەوە ؟
(trg)="1"> Känner ni er någonsin fullständigt överväldigade när ni ställs inför ett komplext problem ?
(src)="2"> باشە ، هیوام وایە لە ماوەی کەمتر لە سێ خۆلەکدا ئەمە بگۆڕین
(trg)="2"> Jag hoppas kunna ändra det på mindre än tre minuter .
(src)="3"> هیوادارم قایلت بکەم بەوەی ئاڵۆز هەمیشە مانای ئاڵۆسکاو ناگەیەنێت
(trg)="3"> Så , jag hoppas jag kan övertyga er att komplex inte alltid är samma sak som komplicerad
(src)="4"> بە لای منەوە ، نانێکی باگێتی باش کە تازە لە فڕن دەرهێنرابێت شتێکی ئاڵۆزە بەڵام نانێکی کاری و پیاز و زەیتونی سەوز و پەنیر شتێکی ئاڵۆسکاوە .
(trg)="4"> Så för mig , är en välgjord baguette , färsk ur ugnen , komplex , men ett curry-lök-oliv-vallmo-ostbröd är komplicerat
(src)="5"> من کەسێکی ژینگەناسم و ئاڵۆزی دەخوێنم .
(trg)="5"> Jag är en ekolog , och jag studerar komplexitet .
(src)="6"> من حەزم لە ئاڵۆزییە . و لێکۆڵینەوە لە ئاڵۆزییەکانی جیهانی سروشتیدا و لە پەیوەندییەکانی نێوان توخمەکاندا دەکەم .
(trg)="6.1"> Jag älskar komplexitet .
(trg)="6.2"> Och jag studerar det i den naturliga världen , sammankopplingen av arter .
(src)="7"> ئەمە تۆڕی خۆراکە یاخود نەخشەی خۆراکی نێوان توخمەکان کە لە دەریاچەکانی ئەلپاینی ناو چیاکانی کالیفۆرنیا دەژین .
(trg)="7"> Så här är en näringsväv , eller en karta över näringskedjorna mellan de arter som lever i fjällsjöar i Kaliforniens berg
(src)="8"> ئەو تۆڕی خۆراکەش بەم جۆرە دەگۆڕێت کاتێ ماسییەکی بۆ زیاد بکرێ کە پێشتر لەو ژینگەیەدا نەبوبێت
(trg)="8"> Och det här är vad som händer med den näringsväven när det tillförs icke infödda fiskar som aldrig levt där förut
(src)="9"> ئەو هەمو توخمە خۆڵەمێشییانە لەناودەچن
(trg)="9"> Alla de nedtonade arterna försvinner .
(src)="10"> هەندێکیان لە راستیدا لەسەر لێواری لەناوچونن .
(trg)="10"> Vissa är faktiskt på gränsen till utrotning .
(src)="11"> ئەو دەریاچانەی کە ماسییان هەیە مێشولەیان زۆرترە ، هەرچەندە ماسییەکان دەیانخۆن .
(trg)="11"> Och sjöar med fisk har mer mygg , även fast de äter dem .
(src)="12"> ئەم کاریگەرییانە هەمویان نەزانراو بون . بەڵام ئێستا بۆمان دەرکەوتووە کە پێشبینیکراون .
(trg)="12"> Alla dessa effekter var oförutsedda , och trots det upptäcker vi att de är förutsägbara .
(src)="13"> ئێستا دەمەوێ چەند تێگەیشتنێکی گرنگتان بدەمێ سەبارەت بەو ئاڵۆزییەی لە ئێمە لە لێکۆڵینەوەی ژینگەدا فێری بوین کە رەنگە بە سەر کێشەکانی تریش دا بچەسپێت .
(trg)="13"> Så jag vill dela med mig med er några viktiga insikter om komplexitet som vi lärt oss genom att studera naturen och som kanske är applicerbara på andra problem .
(src)="14"> یەکەمیان بریتییە کە توانا سادەکەی ئامێرە باشەکانی بینین کە یارمەتیمان دەدەن ئاڵۆزییەکە رون بکەینەوە و هانت دەدەن ئەو پرسیارانە بکەیت کە پێشتر نەتکردون
(trg)="14"> Först har vi den enkla kraften av bra visualiseringsverktyg för att hjälpa till att reda ut komplexitet och för att uppmuntra dig att ställa frågor du inte tänkt på förut
(src)="15"> بۆ نمونە ، دەتوانیت بەرنامەی زیادکردنی کاربۆن دابنێیت لە رێگەی زنجیرەی دابینکردنەکانی ناو ژینگەکەوە یاخود پەیوەندیییە ناوەکییەکانی ناو یەکەی ژینگەکانی ئەو رەگەزانەی لەژێر مەترسی لەناوچوندان لە پارکی نەتەوەیی یۆسمیت دا .
(trg)="15"> Exempelvis , du skulle kunna plotta in flödet av kol genom leveranskedjorna i ett företags ekosystem eller sammankopplingen mellan befolkningar av utrotningshotade arter i Yosemite nationalpark
(src)="16"> دوای ئەوە ئەگەر بتەوێت پێشبینی ئەوە بکەیت کە کاریگەریی رەگەزێک چیە لەسەر رەگەزێکی تر تەنیا ئەگەر تەرکیز بکەیتە سەر ئەو پەیوەندییە و پاشان هەمو ئەوانی تر بشاریتەوە ئەوە لە راستیدا کەمتر پێشبینیکراوە وەک لەوەی بگەڕێیتەوە بۆ دواوە ، و هەمو سیستمەکە لەبەرچاو بگریت - واتە هەمو رەگەزەکان و هەمو پەیوەندییەکان و لەو جێگایەوە بایەخەکە لەسەر ئەو بازنەی کاریگەرییە دەبێت کە لە هەموی گرنگترە .
(trg)="16"> Nästa sak är , att om du vill förutsäga påverkan av en art på en annan om du fokuserar bara på den länken , och sen maskar bort resten , är det faktiskt mindre förutsägbart än om du kliver tillbaka , tar hänsyn till hela systemet -- alla arter , alla länkar -- och därifrån , fokuserar på den intressesfär som har störst betydelse .
(src)="17"> ئێمەش لە رێگەی لێکۆڵینەوەکانمان بۆمان دەرکەوتووە کە زۆر جار نزیک لەو خاڵەوە کە بایەخی پێ دەدەیت لە ماوەی نێوان یەک یان دو پلە .
(trg)="17"> Och vi upptäcker med vår forskning , att den ofta ligger väldigt nära noden du bryr dig om inom en eller två steg .
(src)="18"> کەواتە تا زیاتر بگەڕێیتەوە دواوە ، ئاڵۆزی لە ئامێز بگریت هەلی زیاتر هەیە کە وەڵامە سادەکان بدۆزیتەوە کە هەمیشە لەو وەڵامە سادەیە جیاوازە کە بەوە دەستت پێ کردبو .
(trg)="18"> Så ju längre du kliver tillbaka , omfamnar komplexiteten , desto bättre chans har du att hitta enkla svar , och de är ofta något annat än de enkla svar du startade med .
(src)="19"> با تەماشای کێشەیەکی زۆر ئاڵۆز بکەین لە رێگەی حکومەتی ئەمریکاوە
(trg)="19"> Så låt oss växla upp och titta på ett riktigt komplext problem som vi fått från USA:s myndigheter .
(src)="20"> ئەمە نەخشەی ستراتیجی روبەڕوبەنەوەی یاخیبونی ئەمریکایە لە ئەفغانستان
(trg)="20"> Det här är ett diagram över USA:s strategi för att motverka uppror i Afghanistan .
(src)="21"> ئەمە چەند مانگێک لەمەوبەر لە لاپەڕەی یەکەمی نیویۆرک تایمزدا بو
(trg)="21"> Den fanns på första sidan av New York Times för några månader sen --
(src)="22"> دەستبەجێ راگەیاندنەکان گاڵتەیان پێ کرد بەوەی کە بە شێوەیەکی شێتانە ئاڵۆزە .
(trg)="22"> den blev genast hånad i media för att den var så galet komplicerad .
(src)="23"> و ئامانجەکە وەک باسکرابو بریتی بو لە زیادکردنی پشتگیری جەماوەری بۆ حکومەتی ئەفغانستان .
(trg)="23"> Och det officiella målet var att öka det folkliga stödet för det Afganska styret .
(src)="24"> ئاشکرایە کە کێشەیەکی ئاڵۆزە بەڵام ئایا ئالۆسکاوە ؟
(trg)="24"> Uppenbart ett komplext problem , men är det komplicerat ?
(src)="25"> کاتێ کە ئەمەم لەسەر لاپەڕەی یەکەمی تایمز بینی وتم " زۆر باشە ، دواجار شتێکم بینی کە بتوانم پەیوەندی پێوە ببەستم
(trg)="25"> Hursomhelst , när jag såg den här på framsidan av Times , tänkte jag , " Grymt , äntligen något jag kan relatera till ,
(src)="26"> دەتوانم خۆمی پێوە سەرقاڵ بکەم . "
(trg)="26"> jag kan sätta tänderna i det här . "
(src)="27"> باشە با دەست پێ بکەین . کەواتە بۆ یەکەمجار با دەستپێبکەین یەکەم تێگەیشتنی جیهان لەسەر نەخشەی سپاگێتی وەک تۆڕێکی رێکخراو
(trg)="27.1"> Så låt oss skrida till verket .
(trg)="27.2"> Här har vi för första gången någonsin , världspremiären för det här spaghettidiagrammet i form av ett ordnat närverk .
(src)="28"> ئەو خاڵەی بازنەی بە دەوردا کێشراوە ئەوەیە کە ئێمە هەوڵ دەدەین کاری تێ بکەین - واتە پشتگیری جەماوەری بۆ حکومەت .
(trg)="28"> Den inringade noden är den vi försöker påverka -- folkligt stöd för myndigheterna .
(src)="29"> ئێستاش دەتوانین تەماشای بکەین ، پلەیەک ، دو پلە و تا سێ پلە لە خاڵەکە دور بکەوینەوە و سێ بەشی نەخشەکە دەسڕینەوە کە دەکەوێتە دەرەوەی بازنەی کاریگەرییەکەوە
(trg)="29"> Och nu kan vi titta ett steg , två steg , tre steg bort från den noden och eliminera de tre fjärdedelar av diagrammet som ligger utanför vår intressesfär .
(src)="30"> لەناو ئەو بازنەیەدا زۆربەی ئەو خاڵانە کاریان لەسەر ناکرێت ، بۆ نمونە نەگونجاوی زەوی ناوچەکە و تەنیا بەشێکی زۆر کەمی لە کردەوەی سەربازی پێکهاتووە .
(trg)="30"> Inom den sfären , är de flesta av noderna inte angripbara , som den hårda terrängen , och en väldigt liten minoritet är militära aktioner .
(src)="31"> زۆربەیان ناتوندوتیژن و بە گشتی دابەش دەکرێن بۆ دو جۆر : بەشداری چالاکانە لە کێبڕکێی رەگەزی و بیروباوەڕی ئایینی و گەشەیەکی رەوا و ئاشکرای ئابوری و دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان
(trg)="31"> De flesta har inte med våld att göra , och de faller inom två breda kategorier : aktivt arbete med etniska rivaliteter och religiösa övertygelser och rättvis , transparent ekonomisk utveckling och tillhandahållande av tjänster .
(src)="32"> من نازانم ئەمە چیە ، بەڵام دەتوانم ئەمە لە نەخشەکە تێ بگەم لە ماوەی ٢٤ چرکەدا .
(trg)="32"> Jag vet inte om det stämmer , men det här är vad jag kan uttolka av diagrammet på 24 sekunder .
(src)="33"> کاتێ تۆ نەخشەیەکی لەم جۆرە دەبینیت ، دەمەوێت نەترسیت
(trg)="33"> När ni ser ett sånt här diagram , vill jag inte att ni ska bli rädda ,
(src)="34"> دەمەوێت خۆشحاڵ بیت . دەمەوێت ئاسودە بیت .
(trg)="34.1"> jag vill att ni ska bli upphetsade .
(trg)="34.2"> Jag vill att ni ska bli lättade .
(src)="35"> چونکە رەنگە وەڵامی سادە دەربکەون .
(trg)="35"> Eftersom enkla lösningar kan dyka upp .
(src)="36"> ئێمە لە سروشتەوە فێری ئەوە بوین کە زۆر جار سادەیی دیوەکەی تری ئاڵۆزی پێکدەهێنێت .
(trg)="36"> Vi upptäcker att man i naturen ofta finner enkelheten på andra sidan av komplexitet .
(src)="37"> کەواتە بۆ هەمو کێشەیەک ، تا زیاتر بگەڕێیتەوە بۆ دواوە و ئاڵۆزی قبوڵ بکەیت هەلێکی باشترت دەبێت بۆ دوبارە نزیکبونەوە بۆ ناو ئەو وردەکارییە سادانە کە زۆرترین گرنگییان هەیە .
(trg)="37"> Så ju mer du kan zooma ut ett givet problem och omfamna komplexiteten , desto bättre chans har du att kunna zooma in och hitta de enkla detaljerna som spelar störst roll .
(src)="38"> سوپاس
(trg)="38"> Tack .
(src)="39"> -چەپڵە
(trg)="39"> ( Applåder )
# ku/ted2020-1016.xml.gz
# sv/ted2020-1016.xml.gz
(src)="1"> سڵاو ، من ناوم بیرک بەیرە , ١١ ساڵم .
(trg)="1.1"> Hej .
(trg)="1.2"> Jag heter Birke Baehr , och jag är 11 år gammal .
(src)="2"> ئەمڕۆ هاتووم بۆ ئێرە تا قسە لەسەر کێشەی سیستمی خۆراکەکەمان بکەم .
(trg)="2"> Jag kom hit idag för att prata om vad som är fel på vårt matsystem .
(src)="3"> سەرەتا ، پێمخۆشە بڵێم کەوا زۆر سەرسامم چەند بە ئاسانی وا لە منداڵەکان دەکەن بڕوا بەو هەموو ڕیکلامە بازرگانییەکان بهێنن کە لە تیڤیو ، قوتابخانە گشتییەکان و لە هەرشوێنێکی دیکە کە دەڕوانیت ، بکەن .
(trg)="3"> Först skulle jag vilja säga att jag är förvånad över hur lätt man får barn att tro på all reklam och annonsering på TV , i skolorna och i princip överallt .
(src)="4"> وادیارە وەک دامەزراوەیەکە هەمیشە هەوڵدەدەن کۆنتڕۆڵی منداڵ بکەن تا وا لە دایک و باوکیان بکەن شتیان بۆ بکڕن شتانێک کە بۆ ئێمە و هەسارەکەمان باش نییە .
(trg)="4"> Jag tycker det verkar som att företag hela tiden försöker få barn som mig att påverka sina föräldrar till att köpa grejer som egentligen inte är bra för oss eller för planeten .
(src)="5"> منداڵە بچووکەکان ، بەتایبەتی ، هەڵخەڵەتێنراون لەلایەن ڕەنگی بەرگی یاری پلاستیک :
(trg)="5"> Särskilt små barn dras till färgglada förpackningar och plastleksaker .
(src)="6"> پێویستە دان بەوەدابنێم پێشتر یەکێکبووم لەوان .
(trg)="6"> Jag måste erkänna att jag var en av dem .
(src)="7"> وامدەزانی هەمووخۆراکەکەمان لەو کێڵگە بچووک و خۆشانەوە بێن کە بە درێژایی ڕۆژ بەرازەکان یاری دەکەن و مانگاکان گیا دەخۆن .
(trg)="7"> Jag trodde också att all vår mat kom från små , glada gårdar där grisar rullade sig i lera och kor betade gräs hela dagarna .
(src)="8"> بۆم دەرکەوت ئەوە ڕاست نییە .
(trg)="8"> Men jag upptäckte att detta inte var sant .
(src)="9"> دەستم بەگەڕان کرد لە ئینتەرنێت ، لە کتێبەکان لە فیلمە دیکۆمێنتارییەکان ، لەو گەشتەی لەگەڵ خێزانەکەم دەمکرد .
(trg)="9"> Jag började kolla in de här grejerna på internet , i böcker och i dokumentärfilmer när jag reste med min familj .
(src)="10"> دیوێکی ترسناکی پیشەسازی سیستەمی خۆراکم دۆزییەوە .
(trg)="10"> Jag upptäckte de mörka sidorna av industrialiserad livsmedelsindustri .
(src)="11"> سەرتا ، زانای بۆماوەیی توخمەکان و ئۆرگانیزمەکان .
(trg)="11"> Först har vi genetiskt modifierade frön och organismer .
(src)="12"> کاتێک توخمەکە بەکاردێت لە تاقیگە بۆ کردنی شتێکی دوور لە سروشت -- DNAوەک وەرگرتنی لە ماسی و DNAدانانی لە ناو تەماتەدا .
(trg)="12"> Det är när ett frö manipuleras i ett laboratorium för att kunna göra något som det inte var avsett för naturligt -- som att ta DNA från en fisk och sätta in det i en tomats DNA - blää .
(src)="13"> یەع . هەڵە لێم تێمەگەن حەزم لە ماسی و تەماتەیە . بەڵام ئەمە قێزەونە .
(trg)="13"> Missförstå mig rätt , jag gillar fisk och tomater , men detta är bara läskigt .
(src)="14"> ( پێکەنین ) تۆوەکان دەچێنترێن پاشان گەشەدەکەن .
(trg)="14"> ( Skratt ) Fröna planteras sedan , och växer .
(src)="15"> ئەو خۆراکەی لێی بەرهەمدێت سەلمێنراوە کە هۆراکی شێرپەنجەن . و خەڵکی ئەم خۆراکانە دەخۆن لە ساڵی ١٩٩٠ ــکانەوە .
(trg)="15.1"> Maten de producerar har visat sig orsaka cancer och andra problem hos labbdjur .
(trg)="15.2"> Och folk har ätit mat producerad på detta vis sedan 1990-talet .
(src)="16"> و تەنانەت زۆرێکی خەڵک نازانیت .
(trg)="16"> Och de flesta vet inte ens att det existerar .
(src)="17"> ئایە دەزانیت ئەو جرجانەی پاشماوەی ئەو جۆرە گەنمەشامییە دەخۆن نیشانەکانی جگەر و ژەهراویبوونی گورچیلەیان زیاترە ؟
(trg)="17"> Visste ni att råttor som äter genetiskt modifierad majs har visat tecken på förgiftning i lever och njurar ?
(src)="18"> هەوکردنی گورچیلە و ئازار و زیادبوونی کێشی گورچیلە دەگرێتەخۆی .
(trg)="18"> Till exempel njurinflammation , njurskador och ökad njurvikt .
(src)="19"> هێشتا زۆرێکی ئەو گەنمەشامەیەی دەیخۆین گۆڕانکاری بۆماوەیی بەسەردا هاتووە .
(trg)="19"> Ändå är nästan all majs som vi äter genetiskt modifierad på något vis .
(src)="20"> و با پێتان بڵێم ، گەنمەشامی لەناو هەمووشتێکەدایە .
(trg)="20"> Och låt mig säga , det finns majs i allt .
(src)="21"> تەنانەت خواردن پێدانی ئاژەڵی ماڵی CAFOS ناسراوە بە .
(trg)="21"> Jag ska inte ens börja prata om utfodring av instängda djur , så kallad CAFOS .
(src)="22"> ( پێکەنین ) جووتیارە ئاسایەکان پەینی کیمیایی بەکاردێنن لە سوتەمەنی بەبەردبوو دروستکراوە لەگەڵ چڵک تێکەڵکراون تا ڕووەکەکان گەشەبکەن .
(trg)="22"> ( Skratt ) Vanliga bönder använder kemiska gödningsmedel gjorda av fossila bränslen som de blandar i jorden för att få grödorna att växa .
(src)="23"> ئەوە دەکەن چونکە خۆڵەکەیان پاککردۆتەوە لە هەموو خۆراکەکان لە گەشەکردنی هەمان دانەوێڵە چەند جارێک .
(trg)="23"> De gör detta för att de har dränerat jorden på alla näringsämnen efter att ha odlat samma gröda om och om igen .
(src)="24"> دواتر ، مادە کمیاییە زیانبەخشەکان دەپرژێننە سەر میوە و سەوزەکان ، وەک مێشکوژ و بژارکوژ ، بۆ لەناوبردنی گژوگیا و مێروو .
(trg)="24"> Sedan besprutas frukt och grönsaker med mer skadliga kemikalier som bekämpningsmedel , för att döda ogräs och skadeinsekter .
(src)="25"> کاتێک باران دەبارێت ، ئەوە مادە کمیاییانە دزە دەکەنە ناو زەوی ، یان دەمێنیتەوە لەناو جۆگەلەکانمان ، ئاوەکامان ژەهراوی دەکان .
(trg)="25"> När det regnar , rinner dessa kemikalier ner i marken eller ner i våra vattendrag , och förgiftar vårt vatten också .
(src)="26"> پاشان تیشک دەدەن لە خواردنەکانمان ، تا درەنگ بەسەربچیت ، تا هەزاران میل ببرێن و خراپ نەبن لەو شوێنەی لێی ڕواوە تا بازاڕەکان
(trg)="26"> Sedan bestrålar de vår mat , för att den ska hålla längre , så den kan fraktas tusentals kilometer från var den odlas till våra matbutiker .
(src)="27"> بۆیە لە خۆم دەپرسم ، چۆن بیگۆڕم ؟ جۆن دەتوانم ئەو شتانە بگۆڕم ؟
(trg)="27.1"> Så jag frågar mig själv , hur kan jag förändras ?
(trg)="27.2"> Hur kan jag förändra dessa saker ?
(src)="28"> بەم دەرەنجامە گەیشتم .
(trg)="28"> Och detta är vad jag kom fram till .
(src)="29"> زانیم کە شۆرشێک هەیە بۆ ڕێگەیەکی باشتر .
(trg)="29"> Jag upptäckte att det finns en rörelse för ett bättre sätt .
(src)="30"> لە ڕابردوو NFLدەموویست ببم بەیاریزانی تۆپی پێ .
(trg)="30"> För ett tag sedan ville jag bli fotbollsspelare i NFL .
(src)="31"> بریارمدا لەجیاتی ئەوە باشترە ببم بەجووتیارێکی ئەندامی .
(trg)="31"> Men jag bestämde mig för att hellre bli ekologisk bonde .
(src)="32"> ( چەپڵەرێزان ) سوپاس .
(trg)="32"> ( Applåder ) Tack .
(src)="33"> و بەو ڕێگەیە دەتوانم کاریگەریەکی گەورەترم هەبیت لەسەر جیهان .
(trg)="33"> På det viset kan jag påverka världen mer .
(src)="34"> ئەم پیاوە . جۆڵ ساڵتەن پێی دەڵێن جووتیارە شێتەکە چونکە دژایەتی سیستەمەکە دەکات
(trg)="34"> Den här mannen , Joel Salatin , kallas för en galen bonde eftersom han odlar emot systemet .
(src)="35"> کاتێک لە ماڵەوە دەمخوێند ، ڕۆژێک چووم بۆ لای بۆ گویگرتن لە قسەکانی .
(trg)="35"> Jag är hemskolad , så jag kunde gå och lyssna på honom när han talade en dag .
(src)="36"> ئەم پیاوە ، جوتیارێکی شێتە ، هیچ مێشکوژ ، بژارکوژ بەکارناهێنێت ، یان توخمە گۆڕاوەکانی بۆماوەیی .
(trg)="36"> Denna man , den galna bonden , använder inga bekämpningsmedel eller genetiskt modifierat utsäde .
(src)="37"> و لەبەر ئەو هۆکارە لەلایەن سیستەمەکەوە پێیدەگوترێت شێت .
(trg)="37"> På grund av detta kallas han galen , av systemet .
(src)="38"> دەمەوێت بزانن کەوا ئێمە دەتوانین جیاوازی درووست بکەین بە هەڵبژاردنی جیاواز ، ڕاستەوخۆ خۆراکەکانمان لە جوتیارە ناوخۆیەکان بکڕین ، یان ئەو دراوسێیانەی لە نزیکەوە دەیانناسین .
(trg)="38"> Jag vill att ni ska veta att vi alla kan göra skillnad genom att göra annorlunda val , genom att köpa vår mat direkt från lokala bönder eller från grannar som vi har känt hela vårt liv .
(src)="39"> دەگوترێت خۆراکی ئەندامی و ناوچەیەکان گرانترن ، بەڵام ئایە ئەوە ڕاستە ؟
(trg)="39"> En del säger att ekologisk eller närproducerad mat är dyrare , men är den verkligen det ?
(src)="40"> لەگەڵ هەموو ئەو شتانەی دەربارەی سیستەمی خۆراک فێربووم بۆم دەرکەوت دەتوانین پارەی یەکێکیان بدەین ، جوتیارەکە ، یان خەستەخانە .
(trg)="40"> Med allt detta som jag lärt mig om systemet , tycker jag det verkar som att vi antingen betalar bonden , eller sjukhuset .
(src)="41"> ( چەپڵەرێزان ) ئێستا بەتەواوەتی دەزانم کامیان هەڵبژێرم .
(trg)="41"> ( Applåder ) Jag vet absolut vilket jag skulle välja .
(src)="42"> دەمەوێت بزانن کەوا جوتیارەکان لەدەرەوەن -- وەک بیل کینەر لە گێڵگەی سکواچی کۆڤا لە تینیسس -- مانگاکانی گیا دەخۆن وەک پێشبینیم دەکرد بەرازەکان لەناو قوڕدا یاری دەکەن
(trg)="42"> Jag vill att ni ska veta att det finns gårdar där ute -- som Bill Cainer på Squeachie Cove Farm i Tennessee - hans kor äter gräs och hans grisar rullar faktiskt i lera , precis som jag trodde .
(src)="43"> هەندێک جار بۆ گێڵگەکەی بیل دەچووم وەک خۆبەخشێک ، تا لەنزیکەوە بیبینم ئەو گۆشتەی دەیخۆم لە کوێوە دێت .
(trg)="43"> Jag åker till Bills gård ibland och hjälper till där , så att jag kan se på nära håll var köttet jag äter kommer ifrån .
(src)="44"> دەمەوێت بزان پێموایە منداڵەکان سەوزەی تازە و خۆراکی تەندروست دەخۆن ئەگەر بزانن لە چ شوێنیکەوە دیت .
(trg)="44"> Jag vill att ni ska veta att jag tror att barn skulle äta färska grönsaker och bra mat om de visste mer om den och varifrån den egentligen kommer .
(src)="45"> دەمەویت بزانن بازاڕی جوتیارەکان هەیە لە هەموو کۆمەڵگەیەک ،
(trg)="45"> Jag vill att ni ska veta att det finns bondemarknader som dyker upp i alla samhällen .
(src)="46"> دەمەوێت بزانن من ، براکەم و خوشکەکەم baked kaleلەڕاسیدا حەزمان لەخواردنی چبسی .
(trg)="46"> Jag vill att ni ska veta att jag , min bror och min syster faktiskt gillar att äta grönkålschips .
(src)="47"> هەوڵدەدەم لە هەموو شوێنێک باسی بکەم .
(trg)="47"> Jag försöker dela med mig av detta vart jag än går .
(src)="48"> ماوەیەکی زۆر نییە ، مامم پێی گوتم ، دانەوێڵەی ئامۆزا شەش ساڵانەکەی پێشکەشکردم .
(trg)="48"> För inte så länge sedan , sa min morbror att han erbjudit min sexårige kusin flingor .