# az/4GBaUQduFsng.xml.gz
# ky/4GBaUQduFsng.xml.gz
(src)="1"> Bir neçə il bundan əvvəl özümü bir adətdə alışmış kimi hiss etdim buna görə də görkəmli Amerikan filosofu Morgan Spurlock- un ayaq izləri ilə gedərək 30 gün ərzində yeni bir şeyi sınamağı qərara aldım .
(trg)="1"> Бир нече жыл мурун өзүмдү көнүмүш адат жашоомдо токтоп калгандай сездим .
(trg)="2"> Ошондо , улуу Америкалык философ -
(trg)="3"> Морган Спарлоктун кылган иштерин туурап , жаңы нерсени 30 күндүн ичинде баштайын деп чечтим .
(src)="2"> Bu ideya əslində çox sadədir .
(trg)="4"> Бул ойдун мааниси абдан жөнөкөй .
(src)="3"> Hər zaman həyatınıza əlavə etmək istədiyiniz bir şeyi düşünün və növbəti 30 gün ərzində bunu sınayın .
(trg)="5"> Өзүңүздүн жашооңузду байыта турган бир нерсе жөнүндө ойлонуп , ошону 30 күндүн ичинде ишке ашырганга аракет кылыңыз .
(src)="4"> Sən demə , 30 gün yeni bir adət yaratmaq , məsələn xəbərlərə baxmaq , və ya hansısa adəti ləğv etmək üçün tam kifayətdir .
(trg)="6"> Байкап көрсө , 30 күндүн ичиндеги убакыт жаңы адатты уйрөнүүгө же эски адаттан айрылууга туура келген мезгил экен - мисалы , жаңылыктарды көрүүнү жашооңуздан алып салуу .
(src)="5"> Mən bu 30 günlük sınaqları edərkən bir neçə şey öyrəndim .
(trg)="7"> Мен ушул 30 күндүк өзгөрүүнүн ичинде бир топ нерселерди үйрөндүм .
(src)="6"> İlk olaraq , ayların gəlib keçərək unudulması əvəzinə vaxt daha yadda qalan oldu .
(trg)="8"> Биринчиден , мурда айлар учуп , унутулса , бир айдан кийин , ар бир маал эсте сакталып жатты .
(src)="7"> Sınaq üçün mən bir ay ərzində hər gün bir şəkil çəkdim .
(trg)="9"> Өзгөрүүнүн жаңы нерсеси катары , мен бир ай боюнча ар күнүмдү сүрөткө тарттым .
(src)="8"> Və həmin gün harada olduğumu və nə etdiyimi tamamilə xatırlayıram .
(trg)="10"> Ырас , кайсы жерде болгонум жана эмне кылганым толугу менен эсимде болду .
(src)="9"> Həmçinin gördüm ki , daha çətin 30 günlük sınaqlar etdikcə mənim özümə inamım artdı .
(trg)="11"> Дагы байкап көрсөм , 30 күндүк өзгөрүүлөрүм канчалык кыйыныраак болгон сайын , өзүмө ишеничим көбөйдү .
(src)="10"> Mən stolundan ayrılmayan kompyuter ustasından əyləncə üçün işə velosiped ilə gedən bir şəxsə çevrildim .
(trg)="12"> Компьютерден башы чыкпаган окумуш сөрөйдөн жумушка ыракат алуу үчүн велосипед айдаган адамга айландым .
(src)="11"> Hətta keçən il mən Afrikanın ən uca zirvəsi olan
(src)="12"> Klimancaro dağına çıxdım .
(trg)="13"> Бул аз келгенсип , мен былтыр Килиманджаронун чокусуна чыктым , ал Африкадагы эң бийик тоо болуп эсептелет .
(src)="13"> Mən 30 günlük sınaqlara başlamadan əvvəl heç vaxt bu qədər macəraçı ola bilməzdim .
(trg)="14"> Мен ушул 30 күндүк өзгөрүүлөргө чейин мындай нерселерди такыр кылган эмесмин .
(src)="14"> Həmçinin öyrəndim ki , əgər nəyisə çox istəyirsənsə 30 gün ərzində istənilən hər şeyi edə bilərsən .
(trg)="15"> Менин көзүм жетти , эгер бир нерсени абдан катуу кааласаңыз , 30 күндүн ичинде ар нерсени ишке ашырсаңыз болот экен .
(src)="15"> Heç roman yazmaq istəmisiniz ?
(trg)="16"> Жашооңузда бир көркөм кара сөз жазгыңыз келди беле ?
(src)="16"> Hər Noyabr on minlərlə insan öz 50, 000 sözlük romanını 30 gün ərzində başdan yazmağa cəhd edir
(trg)="17"> Ар жылы ноябрда , он миңдеген адамдар 50 000 сөздөн турган чыгарманы 30 күндүн ичинде башынан баштап жазганга аракет кылышат .
(src)="17"> Deməli , bütün etməyin gərəkən bir ay ərzində hər gün 1 667 söz yazmaqdır .
(trg)="18"> Ал үчүн бир айдын ичинде күнүнө 1, 667 сөз жазыш керек экен .
(src)="18"> Mən bunu etdim .
(trg)="19"> Мен ошондой кылдым .
(src)="19"> Bu arada , bunun sirri günlük lazımi sözləri yazmadan yatmamaqdır .
(trg)="20"> Баса , ийгиликтин сыры - баардык сөздөрдү жазып бүтмөйүнчө , уктабаш керек .
(src)="20"> Siz yuxusuz qala bilərsiniz amma romanı bitirəcəksiniz .
(trg)="21"> Балким сиз уйкудан айрыласыз , бирок көркөм кара сөзүңүздү бүтүрөсүз .
(src)="21"> Mənim romanım Amerikanın möhtəşəm romanlarından biri oldumu ?
(trg)="22"> Эми менин китебим Американын улуу көркөм кара сөз чыгармасына киреби ?
(src)="22"> Xeyr .
(trg)="23"> Жок .
(src)="23"> Mən onu bir aya yazdım axı .
(trg)="24"> Мен аны бир айдын гана ичинде жаздым .
(src)="24"> O çox pisdir .
(trg)="25"> Ал абдан начар .
(src)="25"> Amma mən əgər həyatım boyu
(trg)="26"> А бирок мындан ары , мисалы ,
(src)="26"> John Hodgman ( tanınmış yazıçı ) ilə TED yığıncağımda görüşsəm ona , " Mən kompyuter alimiyəm " demək məcburiyyətində deyiləm .
(trg)="27"> TED кечесинде Джон Ходжманды кезиксем ,
(trg)="28"> " Мен компьютер адисимин " деп айткаңга мажбур эмесмин .
(src)="27"> Xeyr , əgər istəsəm deyə bilərəm ki , " Mən yazıçıyam " ( Gülüş )
(trg)="29"> Албетте эмесмин , бирок кааласам , " Мен жазуучумун " деп айтсам болот .
(trg)="30"> ( Күлкү )
(src)="28"> Mənim qeyd etmək istədiyim sonuncu bir şey də var .
(src)="29"> Mən öyrəndim ki kiçik , davamlı və durmadan edə biləcəyim dəyişikliklər etdikdə onların məndə adət olma ehtimalı çox idi .
(trg)="31"> Дагы сизге айта турган акыркы сөзүм - мен жаңы , туруктуу өзгөрүүлөрдү кылганда , алар менин күнүмдүк адаттарыма батыраак айланганын түшүндүм .
(src)="30"> Böyük və çılğın hərəkətlər etmək heç də yanlış deyil .
(trg)="32"> Чоң , шумдук өзгөрүүлөрдүн эч жаман нерсеси жок .
(src)="31"> Əslində , onlar çox əyləncəlidirlər .
(trg)="33"> Чынында , алар абдан кызыктуу болушу мүмкүн .
(src)="32"> Amma onların sizdə adət olma ehtimalı azdır .
(trg)="34"> Бирок алар ар дайым адаттарга айланаары күмөн .
(src)="33"> Mən şəkəri 30 günlük atanda 31- ci gün belə görünürdü .
(trg)="35"> Мен 30 күндүн ичинде шекер колдонбой калганда , 31- чи күн ушуга окшош болгон .
(src)="34"> ( Gülüş )
(trg)="36"> ( Күлкү )
(src)="35"> Beləliklə sizdən soruşuram :
(trg)="37"> Анда эмесе менин суроом сизге мындай :
(src)="36"> Nəyi gözləyirsiniz ?
(trg)="38"> Сиз эмнени күтүп жатасыз ?
(src)="37"> Mən sizi əmin edirəm ki , siz istəsəniz də , istəməsəniz də növbəti 30 gün gəlib keçəcək
(src)="38"> Bəs onda nə üçün həmişə sınamaq istədiyiniz bir şey düşünüb növbəti 30 gün ərzində bunu sınamayasınız ?
(trg)="39"> Мен сизге кепилдик бере алам , каалайсызбы же каалабайсызбы , келе жаткан 30 күн дагы өтөт . ошондуктан , ар дайым жасагыңыз келген нерсе жөнүндө ойлонуп , эмки 30 күндүн ичинде аны ишке ашырганга аракет кылыңыз .
(src)="39"> Təşəkkürlər .
(trg)="40"> Ыракмат .
(src)="40"> ( Alqış )
(trg)="41"> ( Кол чабуу )
# az/AynKvwOsKWlm.xml.gz
# ky/AynKvwOsKWlm.xml.gz
(src)="5"> Onlar təkcə müxtəlif xassələrə malik deyil , bu sözə də bir saniyəyə nüans verəcəm -- burdakı saytdan götürmüşəm . elektronlara qarşə daha çox meylliliyi var görünür , bir neçə növ hava mövcuddur - bilirsiz , müəyyən tip hava hissəcikləri və baxır ki hansı tipdə hava hissəciklərindən söhbət gedir , həmçinin biz onların müəəyən hallarda bir biriylə necə reaksiyaya girdiyini müşahidə etməyə başlayırıq . müxtəlif xassələrə malikdirlər məsələn bəziləri işiği müəyyən yolla əks etdirə bilər , digəri yox , protonların və neytronların cəmidir . sadəcə ətrafımızdakı mühitə baxıb və altı protonumuz . və ya müyyən temperaturda yaxud rəngdə yaxud qaz , maye ya da bərk ola bilər , biz min illər bilirik ki
(trg)="1"> Биз , адамдар миңдеген жылдар бою жөн гана айлана чөйрөгө көз салып , ар кандай заттар бар экенин билгенбиз жана бул заттар ар кандай касиетке ээ .
(src)="6"> ətrafımızda olanlara baxmaqla müxtəlif maddələr varolduğunu və bu maddələrin
(trg)="4"> Мына бул жерде заттардын сүрөттөлүшү : мына бул жерде көмүртек , ал эми бул графит формасында бул жерде коргошун , а бул жерде алтын .
(trg)="5"> Мен тарткан жана сүрөттөрдө көрсөткөн заттардын баардыгын мына бул вебсайттан алдым .
(src)="7"> müxtəlif xassələri olduğunu bilirik .
(src)="8"> Və təkcə xassələrinə gorə fərqlənmirlər , biri eyni yolla işıq saça bilər vəya saçmaz və ya muəyyən rəngi ola bilər vəya müəyyən temperaturda su qaz vəya bərk ola bilər . Həmçinin biz onların bezi hallarda birbirlə nece reaksiyaya girməsini müşahidə edirik .
(trg)="7"> Эгерде аларда абанын белгилүү бир түрү болсо , анда мындай болмок , абанын бөлүкчөлөрүнүн белгилүү түрлөрү , абанын бөлүкчөлөрүнүн кайсы тибине көз карандылыгына карата көрүп жатканыңарга карата көрүнөт мейли бул көмүртек , кычкылтек же азот болсун , алар ар түрдүү касиетти көрсөтөт .
(src)="9"> Və burda bəzi maddələrin şəkilləri var .
(src)="10"> buradaki Carbondur və qrafit formasındadır .
(trg)="10"> Же , эгер силер көмүртекти күйгүзсөңөр аны газ абалында ала аласыңар жана аны атмосферага чыгара аласыңар жана силер анын структурасын буза аласыңар .
(src)="11"> Sağdakı qurğuşundur və buda qızıldır .
(trg)="11"> Булар - биз кандайдыр бир өлчөмдө билген нерселер адамзат миңдеген жылдар бою байкаган нерселер .
(src)="12"> Və bütün bu çəkdiklərim- hansiki şəkillərini göstərdim - və bunların hamısını oradakı saytdan götürdüm . bunların hamısı bərk haldadırlar, həmçinin biz bilirik ki, müəyyən atmosfer var - ama indi bu suala bir az daha yaxşı cavab verə bilərsən , və sual budur ki , əgərə sən bu karbonu parçalamağa davam eləsən daha və daha kiçik parçalara , elə bir ən balaca parça var ki , bu şeyin , bu maddənin ən kiçik hissəsi , hələ də karbonun xassələrinə malikdir ?
(trg)="12"> Булардын баары бизди табигый суроого алып келет . көндүм болгон философиялык суроого , бирок эми биз бир аз болсо да жакшыраак жооп бере алабыз . жана ал суроо бул , эгер силер бул көмүртекти бузууну уланта берсеңер өтө майда жана майда бөлүкчөлөргө чейин , анда эң майда бөлүкчө болобу ? бул заттын мүмкүн болгон эң кичине бөлүгү көмүртекти , анын касиеттерин сактай алабы ?
(src)="13"> Və əgər sən sən bir yolla onu daha da parçalasan karbonun xassələrini itirərsən ?
(trg)="13"> А эгерде кандайдыр бир жол менен бузууну уланта берсеңер анда анын касиеттерин жоготот белеңер ?
(src)="14"> Və cavab budur ki , bəli , var .
(trg)="14"> Мына жооп : болот .
(src)="15"> Və sadəcə terminalogiya üçün , biz bütün bu müxtəlif maddələri ,
(src)="16"> bu xalis maddələri ki , xüsusi xassələrə malikdirlər və müəyyən cür yolla reaksiya edirlər , bu maddələri elementlər adlandırırıq .
(src)="17"> Bu maddələri elementlər adlandırırıq .
(trg)="15"> Биздин терминологияны түшүнүү үчүн : булар ар кандай таза заттар белгилүү бир температурада белгилүү касиеттерге ээ болгон жана кандайдыр бир мүнөздө аракеттенишкен бөлүкчөлөрдү биз химиялык элементтер деп атайбыз ,
(src)="18"> Karbon elementdir , qurğuşun elementdir , qızıl elementdir
(trg)="16"> Көмүртек - бул элемент .
(trg)="17"> Коргошун - бул элемент .
(trg)="18"> Алтын - бул элемент .
(src)="19"> Sən deyə bilərsən ki , bəs su elementdir , və tarixən insanlar suya element kimi istinad ediblər , ama biz indi bilirik ki , su daha əsas elementlərdən ibarətdir .
(trg)="19"> А сиздер айта аласыздарбы суу да элемент деп .
(trg)="20"> Адамдар өткөн мезгилде да сууну элемент деп айтышкан .
(trg)="21"> Бирок биз бүгүн суу жөнөкөй элементтерден турарын билебиз .
(src)="20"> Bu oksigen və hidrogendən ibarətdir , və bütün bizim elementlər burda bizim elementlərin dövri cədvəlində sıralanıb .
(trg)="22"> Ал кычкылтектен жана суутектен турат
(trg)="23"> Бизге белгилүү элементтердин баардыгы мында , химиялык элементтердин мезгилдик таблицасында көрсөтүлгөн .
(src)="21"> C karbon deməkdir -- Mən ancaq insanlara ən müvafiq olanlardan danışıram -- ama vaxtı gəldikcə guman ki , sən özünü bunların hamısı ilə tanış edəcəksən
(trg)="24"> Көмүртек " C " менен белгиленет " Carbon " .
(trg)="25"> Мен азыр адамзат үчүн эң маанилүүлөрүн гана айтканы жатам -- бирок убакыт өткөн сайын алардын баардыгы менен таанышасыңар . Бул кычкылтек .
(src)="22"> Bu oksigendir , bu azotdur , bu isə silikondur .
(trg)="26"> Бул азот .
(trg)="27"> Бул кремний .
(src)="23"> Bu - Au qızıldır .
(trg)="28"> Бул " Au " , алтын .
(src)="24"> Bu qurğuşundur .
(trg)="29"> Бул - коргошун .
(src)="25"> Və bütün bu elementlərin həmin o ən başlıca vahidi atomdur .
(trg)="30"> Бул элементтердин эң майда бөлүкчөсү атом болуп саналат .
(src)="26"> Beləliklə , əgər sən bunu dayanmadan qazsan və qazsan , daha və daha da balaca hissələrə , nəhayət karbon atomu alarsan .
(trg)="31"> Эгер силер заттарды казганды уланта берсеңер жана эң майда бөлүкчөлөргө майдалоону уланта берсеңер аягында көмүртектин атомун аласыңар .
(src)="27"> Həmin şeyi bax burda elə , axırda qızıl atomu alarsan .
(trg)="32"> Ушуну эле алтын менен жүргүзсөңөр аягында алтындын атомун ала аласыңар .
(src)="28"> Həmin şeyi bax burda da eləsəydin , axırda bu balaca -- söz çatışmazlığına görə -- hissəcik , alardın və bu hissəciyi atom adlandırardın .
(trg)="33"> Ушундай эле нерсени бул жерде жасасаңар аягында силер бул кичинекей майда нерсени аласыңар
(trg)="34"> Коргошун менен да ушундай кылганда коргошундун атому деген бөлүкчөнү аласыңар .
(src)="29"> Və sən daha bu atomu bölüb və yenə də qurğuşun adlandıra bilməzsən .
(trg)="35"> Силер аны андан ары ажырата албайсыңар , бирок ал коргошун бойдон калат себеби ал мурункудай эле коргошундун касиеттерин алып жүрөт
(src)="30"> Sadəcə fikri çatdırmaq üçün -- bu həqiqətən elə bir şeydir ki , mən təsəvvür etməyə çətinlik çəkirəm -- bu atomlar inanılmaz kiçikdirlər .
(trg)="36"> Жөн гана силерге элестетүүгө мүмкүндүк берсем , бул чындыгында элестете албай турган нерсе --- атомдор укмуштуудай майда .
(src)="31"> Həqiqətən , təsəvvür olumnmaz kiçik .
(src)="32"> Beləliklə , misal üçün karbon . mənim saçım karbondan düzəlib .
(trg)="38"> Ошентип мисалы , көмүртек .
(src)="33"> Əslində mənim çoxum karbonnan düzəlib .
(trg)="39"> Менин чачым дагы көмүртектен турат .
(trg)="40"> Чындыгында менин денемдин көпчүлүгү көмүртектен турат .
(src)="34"> Əslində canlı şeylərin çoxu karbonnan düzəlib .
(trg)="41"> Тирүү жандыктардын көпчүлүгү чындыгында көмүртектен жасалган .
(src)="35"> Və beləcə mənim tükümü götürsən , mənim tüküm karbondur .
(trg)="42"> Ошентип силер менин чачымды алсаңар .
(trg)="43"> Менин чачым дагы көмүртектен турат .
(src)="36"> Mənim saçımın çoxusu karbondur .
(trg)="44"> Менин чачым дээрлик көмүртектен турат .
(src)="37"> Və mənim saçımı götürsən -- mənim saçım sarı deyil ama sarı qarada yaxşı seçilir .
(trg)="45"> Ошентип силер менин чачымды мына бул жерден алсаңар менин чачым сары эмес бирок кара түс менен эң сонүн дал келет .
(src)="38"> Mənim saçım qaradır , ama qara eləsə idim ekranda görə bilməzdin .
(trg)="46"> Менин чачтарым кара .
(trg)="47"> Бирок эгерде мен аларды экрандан көргөзсөм силер көрө алмак эмесиңер .
(src)="39"> Əgər mənim saçımı burda götürsəydin , mən sənnən soruşardım .
(src)="40"> Mənim tükümün eni neçə atomdur ?
(trg)="48"> Эгер силер менин чачымды алсаңар , мен силерден сурамакмын менин чачтарым туурасынан канча көмүртектин атомунан турат ? деп
(src)="41"> Deməli , mənim tükümün en kəsiyini götürsən , uzunluğunu yox , enini , və desən : bu neçə karbon atomu atomu enliyində olar ? və guman edə bilərsən ki , eh , Sal artıq deyib mənə , bu çox balcadır , onda bəlkə minlərlə karbon atomu var orda , ya on minlərlə , və ya yüz minlərlə , və mən deyərdim xeyir !
(trg)="49"> Эгер силер менин чачымды туурасынан кессеңер , узунунан эмес анан сурасаңар : ал туурасынан канча көмүртектин атомунан турат деп ?
(trg)="50"> Силер билмексиңер , оо , ал бизге атомдор эң эле кичине болот деп айткан .
(trg)="51"> Демек , мында миңдеген көмүртектин атомдору , он миңдеген , жүз миңдеген көмүртек атомдору болушу мүмкүн .
(src)="42"> Orda bir million karbon atomu var .
(trg)="52"> А мен " Жок " деп айтмакмын .
(src)="43"> və ya bir million karbon atomu orta insan tükü eni boyunca düzülə bilər
(trg)="54"> Силер бир миллион көмүртектин атомун , узундугу чачтын туурасына барабар болгон узундукта чое алмаксыңар .
(src)="44"> Aydindır ki , bu təqribir , dəqiq bir million deyil , ama bu səndə atomun nə qədər kiçik olmassı haqqında fikir yaradar .
(trg)="55"> Албетте , бул жакындатылган гана түшүнүк алар туура 1, 000, 000 эмес .
(trg)="56"> Бирок бул силерге атомдор канчалык кичинекей экенин сезүүгө мүмкүнчүлүк берет .
(src)="45"> İndi isə Başından bir saç qopart və sadəcə bir million şeyi ardıcıl qoymaqı təsəvvür elə tükün eni boyunca , uzunluğu yox
(src)="46"> Tükün enini görmək belə çətindir .
(trg)="57"> Өзүңөрдүн бир тал чачыңарды жулуп алып ал чачтын туурасы боюнча бири- бирине жакын тургандай кылып ага бир миллион нерселерди кантип батыра аларыңарды элестеткиле .
(src)="47"> Və orda million karbon atomu ola bilər
(trg)="58"> Бул кандай калыңдыктагы чач экендигин жана анда бир миллион атом бар экендигин көрүүгө мүмкүн эмес .
(src)="48"> Indi isə çox yaxş olardı , bilsəydik ki , karbon özü daha əsas materialdan ibarətdir , və bu əsas materiallar bütün elementləri təşkil edir .
(trg)="59"> Бул өзүнчө эле бир укмуш .
(trg)="60"> Бизге көмүртектин эң майда бөлүкчөлөрү
(trg)="61"> " курулуш блоктор " , " кирпичтер " бар экендиги белгилүү жеке эле көмүртектики эмес , башка элементтердики да
(src)="49"> Hətta daha ətraflı desək , bu əsas materiallar bir- biri ilə əlaqəlidirlər .
(src)="50"> Karbon daha da fundamental hissəciklərdən ibarətdir .
(trg)="62"> Дагы эң кызыгы бул блоктор бири бири менен байланышкан . көмүртектин атому дагы " фундаменталдык " бөлүкчөлөрдөн турат .
(src)="51"> Qızıl atomu daha fundamental hissəciklərdən ibarətdir .
(trg)="63"> Алтындын атому да фундаменталдык бөлүкчөлөрдөн турат ,
(src)="52"> Və onlar bu fundamental hissəciklərin necə təşkil olması ilə müəyyən olunurlar , və sən fundamental hissəciklərin sayını dəyişə bilsəydin , həmin elementin xassələrini dəyişə bilərdin , necə reaksiyaya girdiyini , və hətta elementin özünün necə dəyişdiyini dəyişə bilərdin , və ya hətta elementin özünü dəyişə bilərdin
(trg)="64"> Элементтер бул фундаменталдык бөлүкчөлөрдүн кандай уюшулганы менен аныкталат .
(trg)="65"> Эгер силер элементтердин элементардык бөлүкчөлөрүнүн санын өзгөртө алсаңар ошол элементтин касиеттерин да көмүртектин атомунан турат
(trg)="66"> - деп өзгөртө алар элеңер . ал кантип реакцияга кирерин , же өзүңөр ал элементти башка элементке өзгөртө алмаксыңар .
(src)="53"> Sadəcə bir az daha yaxşı başa düşmək üçün , gəlin həmin fundamental hissəciklərdən danışaq .
(trg)="67"> Жөн эле жакшыраак түшүнүү үчүн , келгиле фундаменталдык бөлүкчөлөр жөнүндө сүйлөшөлү .
(src)="54"> Beləliklə proton .
(trg)="68"> Ошентип силерде протон бар дейли
(src)="55"> Proton əslində -- atomun nüvəsindəki protonların sayı müəyyən edir -- nüvə haqqında bir saniyəyə danışacam -- elementi müəyyən edir .
(trg)="69"> Протон аныктайт .....
(trg)="70"> Атомдун ядросундагы протондун саны элементти аныктайт . жана мен ядролор жөнүндө айтам ал элементи аныктайт .
(src)="56"> Beləliklə elementi müəyyən edən budur .
(trg)="71"> Силер көмүртектин ар түрдүү вариацияларын ала алсаңар болот ,
(src)="57"> Və bax burdakı dövri cədvələ baxanda , onlar səlində atom ədədi sırası ilə yazılıb və atom ədədi eynən elementdəki protonların sayıdır .
(trg)="72"> Эгер силер мезгилдик таблицаны карасаңар элементтер атомдук номеринин өсүшүнө карата жайгашканын көрөсүңөр .
(trg)="73"> Атомдук катар номери - бул элементтеги протондун саны .
(src)="58"> Beləliklə açıqlamaya əsasən hidrogenin bir protonu var .
(trg)="74"> Аныктама боюнча суутектин бир протону бар .
(src)="59"> Heliumun iki protonu var .
(src)="60"> Karbonda altı proton var .
(trg)="75"> Гелийдики эки протону бар , көмүртектики 6 протону бар .
(src)="61"> Karbonun yeddi protonu ola bilməz , olsa idi , bu azot olardı , artıq karbon olmazdı .
(trg)="76"> Көмүртекте 7 протон болушу мүмкүн эмес .
(trg)="77"> Эгерде 7 протон болсо , ал азот болуп калмак .
(src)="63"> Əgər bir yolla ora bir proton əlavə edə bilsəydin , bu dayı oksigen olmazdı , bu flüor olardı .
(trg)="78"> Ал кайра көмүртек болмок эмес .
(src)="64"> Beləliklə bu elementi müəyyən edir . elementi müəyyən edir .
(trg)="82"> Протондор элементтерди аныктайт .
(trg)="83"> Ядродогу протондордун саны атомдук саны ...
(src)="65"> Və atom nömrəsi , protonların sayı , protonların sayı -- və yadında saxla , bu bax burda yuxarıda hər bir element üçün dövri cədvəldə yazılıb -- protonların sayı atom nömrəsinə bərabərdir . atom nömrəsinə bərabərdir .
(trg)="84"> Мында жазылган номерди эсиңерде сактап калгыла ,
(trg)="85"> Таблицадагы ар бир элемент үчүн протондун саны атомдук катар санына барабар
(trg)="86"> Бул номерлер элементтердин касиеттерин аныктоо үчүн жазылган .
(src)="66"> Və onlar bu rəqəmi yuxarıya ona görə qoyublar ki , bu elementi təyin edən xüsusiyyətdir . atom o biri iki hissəciləri -- belə demək olarsa -- elektron və neytrondur
(trg)="87"> Жана алар бул номерди бул жерге коебуз себеби элементтин касиетитерин аныктоо үчүн
(trg)="88"> Атомдун эки башка составтык бөлүгү биз аларды ушундай атай алабыз го деп ойлойм бул электрон жана нейтрон
(src)="67"> Və sən beynində modeli yarada bilərsən və bu model , kimyanı davam etdikcə görəcəyik ki , bu daha da abstrakt olacaq və konsepləşdirməy həqiqətən çətin olacaq -- ama bu barədə fikirləşməyin bir yolu da sənin proton və neytronun var ki , onlar atomun mərkəzindədirlər .
(trg)="89"> Биз өзүбүздүн башыбызда түзө баштаган модель жана бул модель , химия илими боюнча илгерилесек биз көрө алабыз бул келечекте бир аз абстрактуу боло баштайт жана ой жүгүртүү үчүн жетишээрлик татаал боло баштайт .
(trg)="90"> Ал жөнүндө мындай ойлосо болот
(trg)="91"> Силерде атомдун борборунда жайгашкан протон жана нейтрон бар .